به گزارش خبرگزاری ایپنا، عملکرد مالی صنعت جهانی مواد شیمیایی در سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ در نگاه نخست از بهبود قابل‌توجهی حکایت دارد؛ اما بررسی دقیق‌تر نشان می‌دهد این رشد بیشتر از آنکه حاصل جهش تقاضا باشد، نتیجه محدود شدن عرضه، تغییر مسیرهای تجاری و افزایش قدرت قیمت‌گذاری تولیدکنندگان بوده است. همزمان، ضعف تقاضا در بخش‌هایی مانند مسکن و خودرو، افزایش هزینه‌های عملیاتی و تداوم مازاد ظرفیت، همچنان بر چشم‌انداز میان‌مدت صنعت سایه انداخته است. در چنین شرایطی، امنیت عرضه، انعطاف‌پذیری زنجیره تأمین و انضباط عملیاتی در حال تبدیل شدن به محورهای اصلی راهبرد شرکت‌های شیمیایی هستند.

سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ برای صنعت جهانی مواد شیمیایی، فصلی متفاوت بود؛ دوره‌ای که در آن بسیاری از شرکت‌های بزرگ نتایج مالی بهتری نسبت به انتظارات ثبت کردند، اما پشت این ارقام مثبت، داستان پیچیده‌تری جریان داشت. بخشی از این بهبود با تغییرات عرضه و جریان‌های تجاری در پی تحولات منطقه‌ای مرتبط بود و نه با افزایش معنادار مصرف نهایی.

این موضوع در تازه‌ترین قسمت پادکست Chemical Week مورد بررسی قرار گرفته است. در این برنامه، جیمسون کروتو، مجری پادکست، میزبان سه تحلیلگر و خبرنگار حوزه صنایع شیمیایی از مجموعه S&P Global Energy بود: نایانا کوسالا، گزارشگر قیمت در بخش مواد شیمیایی، ساتریوس فرانزاناس، سردبیر بخش مواد شیمیایی تخصصی Chemical Week، و وینسنت فالک، سردبیر بخش آمریکا.

محور اصلی این گفت‌وگو، بررسی عملکرد شرکت‌های شیمیایی در سه‌ماهه دوم، عوامل مؤثر بر سودآوری، تغییر جریان‌های عرضه و چشم‌انداز نیمه دوم سال ۲۰۲۶ بود.

سودآوری بیشتر، بدون رشد متناسب تقاضا

یکی از مهم‌ترین نکاتی که از بررسی نتایج فصل دوم به دست می‌آید، فاصله میان رشد سودآوری و وضعیت تقاضاست. بر اساس داده‌های مطرح‌شده در پادکست، از میان حدود ۵۰ شرکت شیمیایی آمریکای شمالی که مورد بررسی قرار گرفته‌اند، حدود ۳۵ شرکت عملکردی بهتر از برآوردها ثبت کرده‌اند. شرکت‌هایی مانند LyondellBasell، ExxonMobil و Westlake نیز از افزایش حاشیه سود خود خبر داده‌اند.

با این حال، تحلیلگران تأکید دارند که نباید این نتایج را به‌عنوان نشانه‌ای قطعی از آغاز یک دوره رونق پایدار در صنعت تفسیر کرد.

نایانا کوسالا در این گفت‌وگو، سه‌ماهه دوم را دوره‌ای توصیف می‌کند که در آن عرضه سریع‌تر از تقاضا محدود شد. به بیان دیگر، شرکت‌ها الزاماً مواد بیشتری نفروختند؛ بلکه شرایط بازار به آنها اجازه داد برای هر واحد محصول، درآمد و حاشیه سود بیشتری کسب کنند.

این تمایز اهمیت زیادی دارد. رشد پایدار صنعت مواد شیمیایی در نهایت به افزایش مصرف واقعی در بخش‌هایی مانند ساختمان، خودرو، بسته‌بندی، الکترونیک و سایر صنایع پایین‌دستی وابسته است. اگر تقاضا همچنان ضعیف باشد، افزایش سود ناشی از محدودیت عرضه نمی‌تواند برای همیشه ادامه پیدا کند.

به همین دلیل، پرسش اصلی برای نیمه دوم سال این نیست که آیا شرکت‌ها در سه‌ماهه دوم عملکرد خوبی داشته‌اند؛ بلکه این است که آیا حاشیه سود ایجادشده در این دوره در صورت عادی‌تر شدن شرایط عرضه قابل حفظ خواهد بود یا خیر.

تغییر جریان‌های عرضه؛ از خوراک تا لجستیک

تحولات سه‌ماهه دوم تنها یک متغیر از زنجیره صنعت را تحت تأثیر قرار نداد. خوراک، حمل‌ونقل، جریان تجارت و قیمت‌گذاری همزمان دستخوش تغییر شدند.

یکی از نمونه‌های مطرح‌شده در پادکست، شرکت آلمانی Wacker Chemie است که در حوزه سیلیکون و پلی‌سیلیکون فعالیت می‌کند. طبق توضیحات ارائه‌شده، افزایش هزینه‌های انرژی و مواد اولیه موجب شده است این شرکت برای سال ۲۰۲۶ هزینه‌های اضافی قابل‌توجهی را پیش‌بینی کند. اهمیت موضوع از آن جهت بیشتر است که متانول یکی از خوراک‌های مهم در برخی زنجیره‌های تولید مرتبط با سیلیکون محسوب می‌شود و تغییر شرایط عرضه آن می‌تواند بر صنایع پایین‌دستی اثرگذار باشد.

در حوزه لجستیک نیز شرکت‌های مختلف از کاهش فعالیت در برخی مسیرهای منطقه‌ای و تغییر الگوی جابه‌جایی محموله‌ها خبر داده‌اند.

این وضعیت نشان می‌دهد که در صنعت مواد شیمیایی مدرن، زنجیره تأمین دیگر صرفاً به ظرفیت تولید یک مجتمع یا دسترسی به یک خوراک محدود نمی‌شود. مسیر انتقال مواد اولیه و محصول نهایی نیز بخشی از رقابت‌پذیری شرکت‌هاست.

یکی از نمونه‌های قابل‌توجه، تغییر مسیر حمل برخی محموله‌های پلیمری در منطقه است. در این شرایط، شرکت‌های بزرگ تلاش کرده‌اند با استفاده از مسیرهای جایگزین، جریان صادرات را حفظ کنند. چنین تغییراتی هزینه و پیچیدگی لجستیکی بیشتری ایجاد می‌کند، اما در عین حال انعطاف‌پذیری زنجیره تأمین را افزایش می‌دهد.

آمریکای شمالی و اروپا؛ بهره‌گیری از شرایط جدید

یکی از نکات جالب مطرح‌شده در تحلیل سه‌ماهه دوم این است که برخی از بزرگ‌ترین منتفعان تغییر شرایط بازار، الزاماً تولیدکنندگانی نبودند که در مناطق نزدیک به اختلالات قرار داشتند.

تولیدکنندگان آمریکای شمالی و برخی شرکت‌های اروپایی توانستند از افزایش قیمت‌ها و کاهش فشار رقابتی واردات بهره ببرند. برای نمونه، LyondellBasell از افزایش قابل‌توجه حاشیه سود در بخش پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن خبر داده و ExxonMobil نیز رشد چشمگیر حاشیه سود محصولات شیمیایی خود را گزارش کرده است.

این اتفاق یک پیام مهم برای بازار جهانی دارد: مزیت رقابتی در دوره‌های اختلال، لزوماً در اختیار نزدیک‌ترین تولیدکننده به بازار نیست؛ بلکه ممکن است نصیب تولیدکننده‌ای شود که همزمان از خوراک رقابتی، ظرفیت مناسب و زنجیره تأمین قابل اتکاتری برخوردار باشد.

آمریکای شمالی پیش از این نیز یکی از مناطق دارای مزیت هزینه‌ای در صنایع پتروشیمی بود. در شرایط جدید، اهمیت این مزیت بیشتر شده است، زیرا دسترسی به خوراک و زیرساخت‌های گسترده می‌تواند امکان واکنش سریع‌تر به تغییرات بازار را فراهم کند.

در اروپا نیز نتایج فصل دوم نسبتاً مطلوب بود و برخی شرکت‌های بزرگ، از جمله BASF، چشم‌انداز مالی خود را بهبود دادند. با این حال، تحلیلگران هشدار می‌دهند که مسائل ساختاری صنعت شیمیایی اروپا همچنان پابرجاست؛ از هزینه‌های عملیاتی بالا و ظرفیت مازاد گرفته تا قدمت بخشی از دارایی‌های تولیدی.

بنابراین، بهبود سه‌ماهه دوم را نمی‌توان به‌تنهایی نشانه حل مشکلات ساختاری این صنعت دانست.

حاشیه سود؛ یک جهش موقت یا تغییری ماندگار؟

شاید مهم‌ترین پرسش راهبردی مطرح‌شده در پادکست، ماهیت افزایش حاشیه سود شرکت‌های شیمیایی باشد.

بررسی نمونه‌های مختلف نشان می‌دهد بخش قابل‌توجهی از این رشد احتمالاً ماهیتی موقت دارد. برای مثال، MOL در سه‌ماهه دوم حاشیه سود پتروشیمی خود را به ۵۴۸ یورو به ازای هر تن رساند؛ رقمی که بیش از سه برابر فصل قبل بود. اما برآورد اولیه این شرکت برای ماه ژوئیه، کاهش قابل‌توجه حاشیه سود به ۱۱۹ یورو در هر تن را نشان می‌داد.

این تغییر سریع نشان می‌دهد که بخشی از سودآوری سه‌ماهه دوم مستقیماً به محدودیت عرضه و شرایط خاص بازار مرتبط بوده است.

با این حال، در کنار این اثر کوتاه‌مدت، تغییراتی با ماهیت ساختاری نیز در حال شکل‌گیری است. یکی از مهم‌ترین آنها افزایش اهمیت امنیت و تاب‌آوری زنجیره تأمین است.

شرکت‌ها بیش از گذشته به این نتیجه رسیده‌اند که ارزان‌ترین زنجیره تأمین الزاماً بهترین زنجیره نیست. اگر یک مسیر کم‌هزینه در شرایط خاص قابلیت اطمینان خود را از دست بدهد، هزینه اختلال می‌تواند بسیار بیشتر از صرفه‌جویی اولیه باشد.

از همین رو، تنوع‌بخشی به منابع، ایجاد مسیرهای جایگزین، مدیریت موجودی و انعطاف‌پذیری عملیاتی به عناصر مهم‌تری در تصمیم‌های سرمایه‌گذاری تبدیل شده‌اند.

انضباط عملیاتی؛ درس مهم فصل دوم

یکی دیگر از تغییرات قابل توجه در رفتار شرکت‌ها، افزایش تأکید بر انضباط عملیاتی و مالی است.

در شرایطی که بازار برای مدتی بهبود پیدا می‌کند، واکنش سنتی شرکت‌ها ممکن است افزایش نرخ بهره‌برداری و تلاش برای فروش حداکثری باشد. اما شرایط کنونی نشان می‌دهد برخی مدیران رویکرد محتاطانه‌تری در پیش گرفته‌اند.

برای نمونه، Indorama Ventures در سه‌ماهه دوم نرخ بهره‌برداری خود را از ۷۶ درصد در سه‌ماهه نخست به ۷۴ درصد کاهش داد؛ اقدامی که بر اساس توضیحات ارائه‌شده، با هدف حفاظت از حاشیه سود و جریان نقدی انجام شده است.

این رویکرد می‌تواند نشانه تغییر در فرهنگ مدیریتی صنعت باشد؛ یعنی به جای آنکه افزایش حجم تولید به‌عنوان هدف اصلی تلقی شود، شرکت‌ها بیش از گذشته به بازده اقتصادی هر واحد تولید، نقدینگی و کیفیت درآمد توجه کنند.

چنین تغییری در صنعتی که طی سال‌های گذشته با چرخه‌های متعدد رونق و رکود، ظرفیت مازاد و نوسانات شدید قیمت مواجه بوده، اهمیت زیادی دارد.

مواد شیمیایی تخصصی؛ مقاومت بیشتر در برابر نوسان

در میان بخش‌های مختلف صنعت، مواد شیمیایی تخصصی عملکرد مقاوم‌تری از خود نشان داده‌اند.

تحلیلگران حاضر در پادکست معتقدند تنوع کاربردها و حضور این محصولات در بازارهای دارای رشد ساختاری، از عوامل اصلی این تاب‌آوری است. مواد شیمیایی تخصصی در حوزه‌هایی مانند فناوری‌های دیجیتال، تحول انرژی، پایداری، الکترونیک و بسیاری از صنایع پیشرفته کاربرد دارند.

همین تنوع باعث شده است شرکت‌های فعال در این حوزه بتوانند بهتر از برخی تولیدکنندگان مواد پایه، اثر نوسانات بازار را جذب کنند.

البته این بخش نیز از افزایش هزینه مواد اولیه و انرژی مصون نیست. از آنجا که تولیدکنندگان مواد تخصصی خود مصرف‌کننده مواد شیمیایی پایه هستند، افزایش هزینه خوراک با یک فاصله زمانی در زنجیره ارزش منتقل می‌شود.

به همین دلیل، اثر کامل افزایش هزینه‌های مواد اولیه ممکن است در سه‌ماهه سوم یا چهارم سال ۲۰۲۶ آشکارتر شود.

تقاضا همچنان نقطه ضعف اصلی است

اگر عرضه در سه‌ماهه دوم عامل اصلی افزایش حاشیه سود بود، در سمت تقاضا تصویر چندان قدرتمندی دیده نمی‌شود.

بخش مسکن و خودرو، که از مهم‌ترین مصرف‌کنندگان محصولات شیمیایی در زنجیره جهانی هستند، همچنان با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند. هزینه تأمین مالی، قدرت خرید و سطح سرمایه‌گذاری در ساخت‌وساز از جمله عواملی هستند که بر تقاضای این بخش‌ها اثر گذاشته‌اند.

این موضوع اهمیت زیادی دارد؛ زیرا افزایش مصرف در صنایع پایین‌دستی یکی از مهم‌ترین پیش‌شرط‌های بازگشت پایدار صنعت مواد شیمیایی به یک چرخه رونق است.

در عین حال، بخش‌هایی نیز وجود دارند که نشانه‌های رشد بیشتری نشان می‌دهند. توسعه هوش مصنوعی، مراکز داده و صنایع الکترونیک به افزایش تقاضا برای برخی مواد شیمیایی و مواد پیشرفته کمک کرده است. صنعت بسته‌بندی نیز عملکرد نسبتاً مقاومی داشته و حوزه‌هایی مانند هوافضا و برخی صنایع پیشرفته نیز از عوامل حمایتی بازار بوده‌اند.

با این حال، مقیاس این رشدها هنوز برای جبران ضعف گسترده‌تر در بازارهای سنتی کافی نیست.

هوش مصنوعی؛ موتور جدید تقاضا، اما نه برای همه

یکی از جذاب‌ترین موضوعات مطرح‌شده در چشم‌انداز صنعت، نقش اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی است.

افزایش سرمایه‌گذاری در مراکز داده، تجهیزات الکترونیکی و زیرساخت‌های مرتبط، فرصت جدیدی برای تولیدکنندگان مواد شیمیایی تخصصی ایجاد کرده است. مواد مورد استفاده در خنک‌سازی مراکز داده، الکترونیک پیشرفته و برخی فرآیندهای تولید نیمه‌رساناها می‌توانند از این روند بهره‌مند شوند.

اما تحلیلگران تأکید دارند که این بخش هنوز نمی‌تواند جایگزین کامل بازارهای سنتی مانند ساختمان و خودرو شود.

از سوی دیگر، توسعه سریع مراکز داده با چالش‌هایی مانند مصرف انرژی، زیرساخت و ملاحظات محلی مواجه است. بنابراین، میزان تداوم این رشد در سال‌های آینده نیز به شرایط سرمایه‌گذاری و توسعه زیرساختی وابسته خواهد بود.

لجستیک اروپا؛ عامل دیگری که باید زیر نظر باشد

در کنار تحولات ناشی از تغییر جریان‌های تجارت جهانی، یک عامل مستقل نیز می‌تواند بر صنعت شیمیایی اروپا اثرگذار باشد: شرایط حمل‌ونقل داخلی.

کاهش سطح آب رود راین در برخی مقاطع، حرکت بارج‌ها را محدود کرده و در نتیجه بر انتقال خوراک، حمل محصولات و حتی برخی فعالیت‌های عملیاتی مجتمع‌های پتروشیمی اثر گذاشته است.

این موضوع یادآور یک واقعیت مهم است: ریسک زنجیره تأمین تنها به تحولات سیاسی یا مسیرهای بین‌المللی مربوط نمی‌شود. عوامل طبیعی، زیرساختی و اقلیمی نیز می‌توانند در عملکرد صنایع انرژی‌بر و مواد شیمیایی نقش تعیین‌کننده داشته باشند.

از این رو، مفهوم تاب‌آوری در صنعت شیمیایی در حال گسترش است و اکنون مجموعه‌ای از عوامل شامل خوراک، انرژی، بنادر، خطوط ریلی، جاده‌ها و مسیرهای آبی داخلی را در بر می‌گیرد.

صنعت در حال سازگار شدن با شرایط جدید

یکی از نکات قابل توجه در جمع‌بندی پادکست، این است که شرکت‌های شیمیایی در سال‌های اخیر تجربه بیشتری در مدیریت بحران‌های زنجیره تأمین پیدا کرده‌اند.

به همین دلیل، بخشی از صنعت به جای انتظار برای بازگشت سریع شرایط به وضعیت پیشین، در حال تطبیق خود با شرایط جدید است. تغییر مسیرهای تجاری، متنوع‌سازی منابع تأمین، اصلاح ظرفیت، مدیریت دقیق‌تر موجودی و افزایش انعطاف عملیاتی، نمونه‌هایی از این سازگاری هستند.

این روند می‌تواند پیامدهایی فراتر از سال ۲۰۲۶ داشته باشد. اگر شرکت‌ها به این نتیجه برسند که امنیت عرضه و انعطاف‌پذیری ارزش اقتصادی مستقلی ایجاد می‌کند، ممکن است ساختار زنجیره‌های تأمین جهانی در سال‌های آینده منطقه‌ای‌تر و متنوع‌تر شود.

در چنین شرایطی، رقابت میان تولیدکنندگان تنها بر اساس قیمت تمام‌شده نخواهد بود؛ بلکه قابلیت تحویل مطمئن، تنوع منابع، کیفیت محصول و توانایی واکنش سریع به تغییرات بازار نیز اهمیت بیشتری پیدا خواهد کرد.

چشم‌انداز نیمه دوم ۲۰۲۶؛ احتیاط در کنار فرصت

نتایج سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ نشان می‌دهد صنعت مواد شیمیایی توانسته است در برابر یک دوره پیچیده، عملکرد مالی قابل‌قبولی ثبت کند. با این حال، تحلیل دقیق‌تر ارقام نشان می‌دهد که نباید این عملکرد را با بازگشت کامل تقاضا یا آغاز یک چرخه رونق پایدار یکسان دانست.

بخش قابل‌توجهی از افزایش حاشیه سود ناشی از محدودیت عرضه و افزایش قدرت قیمت‌گذاری بوده است. در مقابل، تقاضا در بازارهای سنتی همچنان با ضعف‌هایی مواجه است.

برای نیمه دوم سال، چند متغیر بیش از سایر عوامل اهمیت خواهد داشت: سرعت عادی شدن جریان‌های عرضه، روند قیمت انرژی و مواد اولیه، هزینه حمل‌ونقل، وضعیت بازارهای مسکن و خودرو، رشد تقاضای مرتبط با فناوری‌های نوین و نحوه واکنش شرکت‌ها به ظرفیت‌های مازاد.

همزمان، توسعه مواد شیمیایی تخصصی، زیست‌فناوری و تولید زیستی می‌تواند یکی از مسیرهای مهم تحول صنعت در سال‌های آینده باشد. تحلیلگران پادکست نیز بر افزایش توجه شرکت‌های مواد شیمیایی تخصصی به راهکارهای زیستی و تولید زیستی در افق بلندمدت تأکید کرده‌اند.

جمع‌بندی؛ فصل دوم چه درسی برای صنعت دارد؟

سه‌ماهه دوم ۲۰۲۶ را می‌توان فصلی دانست که در آن عرضه، قیمت و انعطاف‌پذیری زنجیره تأمین، بیش از رشد حجم فروش در تعیین عملکرد شرکت‌های شیمیایی نقش داشتند.

این فصل از یک سو نشان داد که صنعت در برابر اختلالات عرضه ظرفیت بالایی برای تطبیق دارد و از سوی دیگر روشن کرد که بهبود سودآوری، بدون تقویت تقاضای نهایی، الزاماً پایدار نخواهد بود.

مهم‌ترین درس برای شرکت‌های صنعت، حرکت همزمان در سه مسیر است: تقویت امنیت عرضه، افزایش انضباط عملیاتی و حرکت به سوی محصولات با ارزش افزوده بالاتر.

در کنار این عوامل، تنوع‌بخشی به منابع خوراک و بازارهای فروش، توسعه فناوری و توجه به صنایع دارای رشد ساختاری می‌تواند موقعیت شرکت‌ها را در برابر دوره‌های بعدی نوسان تقویت کند.

آنچه در نیمه دوم سال ۲۰۲۶ اهمیت خواهد داشت، نه صرفاً تکرار نتایج مثبت سه‌ماهه دوم، بلکه توانایی صنعت برای تبدیل بخشی از درس‌های این دوره به مزیت‌های پایدار است. اگرچه شرایط عرضه می‌تواند در نهایت عادی‌تر شود و بخشی از حاشیه سودهای فوق‌العاده کاهش یابد، اما تغییر نگاه مدیران به امنیت زنجیره تأمین، مدیریت ظرفیت و انعطاف‌پذیری می‌تواند یکی از ماندگارترین پیامدهای این دوره باشد.

در نهایت، صنعت جهانی مواد شیمیایی در سال ۲۰۲۶ بیش از هر زمان دیگری با یک اصل مواجه است: در بازاری که تقاضا هنوز شکننده و زنجیره‌های تأمین در معرض تغییر هستند، مزیت پایدار نه از بیشترین تولید، بلکه از ترکیب درست هزینه، انعطاف، فناوری و قابلیت اطمینان شکل می‌گیرد.

تهیه و تنظیم: نیپنا ، عباس حاجی هاشمی