هشدار کارشناس محیط زیست: پاکسازی اشتباه آلودگی نفتی میتواند جنگلهای حرا را نابود کند / شمارش ماهیهای مرده معیار واقعی خسارت آلودگی نفتی نیست
به گزارش خبرگزاری ایپنا، زهرا خبری، دکترای علوم و مهندسی محیطزیست، مشاور ارشد ارزیابی اثرات زیستمحیطی و مدیرعامل مهندسین مشاور پاس (پژوهندگان آرمان سبز)، درباره نحوه علمی مدیریت آلودگی نفتی و کاهش آسیبهای زیستمحیطی ناشی از آن در پاسخ به پرسش خبرنگار اجتماعی رکنا بیان کرد: بر اساس دستورالعملهای سازمان ITOPF که یک سازمان غیرانتفاعی و بینالمللی در زمینه مدیریت نشتهای نفتی و مواد شیمیایی در دریاست، ما نباید سؤال اصلیمان این باشد که «چطور آلودگی نفتی را حذف کنیم»، بلکه سؤال اصلی باید این باشد که «چه ترکیبی از اقدامات کاهنده میتواند مجموع خسارت واردشده به اکوسیستم را به حداقل برساند؟»
رازگشایی از جسد مردانه در خیابان گاندی تهران/ همسرش و نگهبان بیمارستان در قتل تبرئه شدند
وی ادامه داد: بر اساس دستورالعملهای این سازمان، اگر بخواهیم یک پروتکل علمی برای مدیریت آلودگی نفتی که در حال حاضر در جنوب کشورمان با آن روبهرو هستیم، اعلام کنیم، میتوانیم به هشت مرحله به صورت خلاصه اشاره کنیم.
کنترل منبع؛ نخستین مرحله مدیریت آلودگی نفتی
این کارشناس محیط زیست گفت: مرحله اول، کنترل منبع است. در مقطع اول باید بدانیم که آیا نفت هنوز وارد آب میشود یا خیر و اگر وارد میشود، آن منبع را قطع کنیم؛ چون پاکسازی بدون قطع منبع، در واقع یک کار تکراری و مثل دویدن روی تردمیل است.
وی افزود: مرحله دوم، تعیین منشأ و نوع نفت است؛ چراکه شناسایی نوع و ترکیب هیدروکربنی آن نفت میتواند در انتخاب روش مدیریت یا کاهش آلودگی نفتی به ما کمک کند.
خبری ادامه داد: مرحله سوم، تعیین مسیر حرکت لکه نفتی است. این مرحله از این لحاظ برای ما اهمیت دارد. قبل از رسیدن لکه نفتی به یکسری زیستگاههای حساس، آنها را باید شناسایی و مدیریت کنیم تا خسارت جدیدی ایجاد نشود.
زیستگاههای حساس باید در اولویت مدیریت قرار گیرند
خبری با اشاره به مرحله چهارم اظهار کرد: مرحله چهارم، اولویتبندی زیستگاه است. باید توجه داشته باشیم که همه نقاط ساحل ارزش و حساسیت یکسانی ندارند. بخشهایی مثل جنگلهای حرا، زیستگاههای لاکپشتها، صخرههای مرجانی، مناطق تخمریزی لاکپشتها، آبزیپروری و منابع برداشت آب باید برای مدیریت و کنترل آلودگی نفتی در اولویت قرار بگیرند.
این مشاور ارشد ارزیابی اثرات زیستمحیطی افزود: بعد از آن، مرحله انتخاب نوع اقدام یا روش کنترل آلودگی نفتی است که بر اساس جنس بستر یا نوع آن ساحل، نوع زیستگاه، نوع آبوهوا و غیره، میتواند یکی از روشهای شیمیایی، فیزیکی یا مکانیکی انتخاب شود.
وی ادامه داد: روشهای مکانیکی با توجه به حساسیتی که به آن اشاره کردیم، برای محیطهای ساحلی اولویت مطلوبتری دارند؛ چراکه از نظر ITOPF، در این مناطق نمیتوانیم از مواد شیمیایی استفاده کنیم چون ممکن است باعث از بین رفتن آن زیستگاههای حساس شود. بهتر است از روشهای مکانیکی مثل اسکیمرها، بومها و جاذبها برای جمعآوری نفت استفاده شود. البته هر کدام از روشها بسته به نوع ساحل، نوع زیستگاه و نوع نفت باید انتخاب شود.
پاکسازی هر ساحل متناسب با ویژگیهای آن
وی با اشاره به مرحله ششم گفت: مرحله ششم، پاکسازی اختصاصی ساحل است. همانطور که در بند پنج هم گفتم، نوع مدیریت ساحل ماسهای با ساحل صخرهای متفاوت خواهد بود و پاکسازی در جنگلهای حرا نیز با سایر مناطق ماسهای متفاوت است.
این کارشناس ارشد محیط زیست افزود: مرحله هفتم، مدیریت پسماند نفتی است؛ یعنی پسماندهای نفتی جمعآوریشده مجدداً یک جای جدید را آلوده نکنند. این پسماندها باید به صورت اصولی و مدیریتشده در محلهایی که تحت نظارت سازمانهای متولی هستند و از این لحاظ مطالعه شدهاند، انباشت شوند.
وی ادامه داد: در صورت وجود پسماند، باید مدیریت آن به شکل اصولی انجام شود.
پایش پس از پاکسازی؛ مرحلهای که نباید نادیده گرفته شود
خبری درباره مرحله هشتم اظهار کرد: مرحله هشتم، پایش است. وقتی جمعآوری آلودگی به ظاهر اتمام کارمان نیست، بلکه باید بعد از تکمیل پاکسازی نیز پایش داشته باشیم تا بدانیم تا چه حد نفت را از بین بردهایم و اثراتی که بعد از آن مشاهده میکنیم برای ما مهم است.
پاکسازی نادرست حرا میتواند خسارت دوم ایجاد کند
وی با اشاره به حساسیت منطقهای که در جنوب کشور نیز با آن روبهرو هستیم، گفت: یک نمونه از حساسیت منطقهای، بحث جنگلهای حراست. وقتی میگوییم باید نوع روش بر اساس نوع زیستگاه انتخاب شود، یعنی اگر بخواهیم وسایل نقلیه و ماشینآلات سنگین برای جمعآوری نفت در محیطهای ساحلی را در جنگلهای حرا وارد کنیم یا رسوببرداری زیادی انجام دهیم و تیم بزرگی را وارد این زیستگاهها کنیم، ممکن است آلودگی نفتی را به ظاهر از بین برده و حذف کرده باشیم، اما خسارت دوم ایجاد کردهایم و در واقع مرگ یک زیستگاه را رقم زدهایم.
خبری ادامه داد: با این اقدامات رسوبات، محل لاروها و زیستگاههای جانوران آبزی و موجوداتی که در این زیستگاه حساس هستند و ریشههای تنفسی این گیاهها را نابود کردهایم و پوستههای این درختان را از بین برده و گاهی شکستهایم. در نتیجه، بعد از مدتی جنگل حرا در معرض آسیبهای جدی قرار میگیرد.
لزوم انتشار نتایج پایش برای ارزیابی عملکرد دستگاههای مسئول
خبری در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان عملکرد سازمانهای متولی در مواجهه با آلودگی نفتی را ارزیابی کرد، اظهار کرد: از طرف سازمانهای متولی نمیتوانیم قضاوت کنیم، اما با توجه به اخباری که از سوی سازمان حفاظت محیط زیست منتشر شده، یکسری اقدامات از جمله رصد لکههای نفتی، نمونهبرداری، مستندسازی خسارت و همچنین پاکسازی با همکاری دستگاههای دیگر، استفاده از تصاویر ماهوارهای، همکاری منطقهای و ظاهراً پیگیری حقوقی انجام شده است.
وی افزود: این اقدامات را در اخبار زیستمحیطی مشاهده کردهام و در حال حاضر فقط میتوانیم در حد اخبار منتشر شده قضاوت کنیم. اما زمانی که نتایج پایش آب، پایش رسوب، آبزیان و زیستگاهها و روند بازیابی به صورت شفاف منتشر شود میتوانیم در این حوزه ارزیابی علمی داشته باشیم.
خسارت آلودگی نفتی فقط با شمارش ماهیهای تلفشده مشخص نمیشود
این مشاور ارشد ارزیابی اثرات زیستمحیطی در پاسخ به این پرسش که ماهیها و حیوانات خلیج فارس از نظر آلودگی نفتی چه آسیبهایی میبینند، گفت: نکته مهمی اینجا وجود دارد مبنی بر این که ارزیابی خسارت فقط نباید بر اساس تعداد ماهیهای مرده باشد و آن را به عنوان خسارت نفتی اعلام کنیم؛ چراکه ترکیبات هیدروکربنی موجود در نفت، مانند PAHها یا همان هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای، میتوانند بر مراحل حساس زندگی جانوران دریایی اثر بگذارند.
وی ادامه داد: این ترکیبات میتوانند بر مراحلی مانند تخم و لارو، رشد قلب یا توان شنا و بقا اثر بگذارند؛ در حالی که این آثار را نمیتوانیم به صورت آنی و بلافاصله بعد از آلودگی نفتی مشاهده کنیم.
خبری با اشاره به گونهها و زیستگاههای در معرض آسیب اظهار کرد: لاکپشتها، دلفینها، مرجانها و زیستگاههایی مانند جنگلهای حرا میتوانند از مسیرهای مختلفی در معرض آسیب قرار بگیرند. نفت میتواند به ریشههای حرا بچسبد و مسیرهای تنفسی ریشههای درختان حرا را ببندد و به اصطلاح باعث خفگی این گیاهها شود. این آثار را ممکن است در یک دوره زمانی پس از آلودگی نفتی شاهد باشیم، نه لزوماً به صورت آنی.
ارزیابی خسارت باید در یک بازه زمانی انجام شود
خبری تأکید کرد: بنابراین ارزیابی خسارتی که برای اکوسیستمها در نتیجه آلودگی نفتی انجام میدهیم، باید دوره زمانی پس از حادثه را در نظر بگیریم؛ بازه زمانی مشخص را به صورت منظم پایش کنیم و صرفاً تعداد جانوران تلفشده در روزهای اول را به عنوان میزان خسارت در نظر نگیریم. آلودگی نفتی را علاوه بر منظر و ظاهر و از لحاظ انسانی، بدیهی است که برای موجودات دریایی نیز خواهیم داشت.
این مشاور ارشد ارزیابی اثرات زیستمحیطی افزود: این آلودگی، بهخصوص ترکیبات PAH که هیدروکربنهای آروماتیک چندحلقهای هستند، میتواند در مراحل بسیار حساس و مراحل مختلف زندگی موجودات آبزی اثر داشته باشد. بعضی از این آثار بلافاصله بعد از آلودگی قابل مشاهده هستند؛ مانند میزان تلفشدگی و تعداد ماهیهای مرده، اما بعضی دیگر از آثار در یک بازه زمانی طولانیتر قابل مشاهده خواهند بود.
