بزرگترین شهر پتروشیمی جهان
به گزارش خبرگزاری ایپنا، عنوان «بزرگترین پارک پتروشیمی جهان» تعریف واحدی ندارد. برخی رتبهبندیها ظرفیت تولید یک مجتمع را ملاک قرار میدهند و برخی دیگر وسعت، تعداد کارخانهها یا میزان یکپارچگی زنجیره را محاسبه میکنند. الجبیل از نظر وسعت شهر صنعتی، تنوع واحدها و تمرکز زیرساختهای پالایشی، پتروشیمی و صادراتی، یکی از جدیترین مدعیان این عنوان است.
شهر صنعتی الجبیل در استان شرقی عربستان و حدود ۱۰۰ کیلومتری شمال دمام قرار دارد. این مجموعه در سال ۱۹۷۵ تأسیس شد و یک سال بعد، توسعه زیرساختهای آن با همکاری شرکت مهندسی بکتل آغاز شد. کمیسیون سلطنتی الجبیل و ینبع، مدیریت زمین، زیرساخت و توسعه صنعتی منطقه را برعهده دارد.
یک شهر صنعتی بزرگتر از برخی کشورها
مساحت رسمی شهر صنعتی الجبیل حدود ۱۰۱۶ کیلومترمربع اعلام شده است؛ محدودهای شامل صنایع پایه، صنایع پاییندستی، مناطق خدماتی، تأسیسات بندری، شبکههای حملونقل و بخشهای مسکونی. این وسعت تقریباً ۱.۶ برابر مساحت شهر تهران است.
یونسکو از الجبیل بهعنوان بزرگترین پروژه توسعه صنعتی یکپارچه جهان یاد کرده است. بکتل نیز مساحت محدودهای را که در توسعه آن مشارکت داشته، بیش از ۱۱۰۶ کیلومترمربع اعلام میکند. تفاوت این دو عدد به محدوده محاسبه و طرحهای توسعهای مربوط میشود. رقم ۱۰۱۶ کیلومترمربع عدد رسمیتر برای شهر صنعتی الجبیل است.
بکتل اعلام کرده است این شهر صنعتی حدود ۷ درصد تولید ناخالص داخلی عربستان را به خود اختصاص میدهد. این رقم فقط حاصل فروش محصولات پتروشیمی نیست؛ پالایش نفت، تولید فولاد، کودهای شیمیایی، خدمات بندری، نیرو، آب و صدها فعالیت پشتیبان نیز در اقتصاد منطقه سهم دارند.
الجبیل از دو پهنه اصلی صنعتی تشکیل شده است. «الجبیل ۱» هسته قدیمی مجتمعها را در خود جای داده و «الجبیل ۲» برای اجرای پروژههای جدید، توسعه صنایع پاییندستی و جذب سرمایهگذاران داخلی و خارجی ساخته شده است.
خوراک، مهمترین مزیت الجبیل
مهمترین مزیت الجبیل، دسترسی مستقیم و نسبتاً ارزان به خوراک است. شبکه آرامکو، نفت خام، اتان، گاز طبیعی، میعانات و مایعات گازی را به پالایشگاهها و واحدهای پتروشیمی منطقه میرساند. نزدیکی به میدانها و تأسیسات نفت و گاز استان شرقی نیز هزینه انتقال مواد اولیه را کاهش میدهد.
در این ساختار، خروجی یک کارخانه میتواند خوراک کارخانه مجاور باشد. پالایشگاهها نفتا و برشهای هیدروکربنی تولید میکنند؛ واحدهای بالادستی این مواد را به اتیلن، پروپیلن، آروماتیکها و مواد شیمیایی پایه تبدیل میکنند و صنایع پاییندستی از آنها برای تولید پلاستیک، قطعات خودرو، رنگ، چسب، شوینده، عایق، تجهیزات پزشکی و بستهبندی استفاده میکنند.
این همان نقطهای است که الجبیل را از یک منطقه متشکل از کارخانههای پراکنده جدا میکند. خطوط لوله، یوتیلیتیها، مخازن، تأسیسات بندری و خدمات صنعتی میان مجموعههای مختلف به اشتراک گذاشته شدهاند. کاهش هزینه حمل، محدودشدن نیاز به انبارهای مستقل و دسترسی مطمئن به خوراک، مزیت رقابتی اصلی این الگوست.
مجتمع ۲۰ میلیارد دلاری در قلب الجبیل
یکی از مهمترین پروژههای الجبیل، مجتمع شیمیایی صداره است؛ سرمایهگذاری مشترک آرامکو و شرکت آمریکایی داو که با بیش از ۲۰ میلیارد دلار سرمایهگذاری ساخته شد.
صداره در سال ۲۰۱۱ تأسیس شد و عملیات تجاری کامل آن در سال ۲۰۱۷ آغاز شد. این مجتمع دارای ۲۶ واحد تولیدی و ظرفیت سالانه بیش از ۳ میلیون تن مواد شیمیایی و محصولات پلیمری است. صداره اعلام کرده است این مجموعه، بزرگترین مجتمع شیمیایی جهان است که در یک مرحله ساخته شده است.
اوج نیروی انسانی حاضر در مرحله ساخت صداره از ۵۴ هزار نفر عبور کرد. پروژه تا سال ۲۰۱۴ حدود ۲۵۸ میلیون نفرساعت کار ایمن را ثبت کرده بود؛ عددی که ابعاد فعالیتهای مهندسی و ساخت آن را نشان میدهد.
از مجموع ۲۶ واحد صداره، ۱۴ واحد محصولاتی را وارد زنجیره صنعتی عربستان کردند که پیشتر در این کشور تولید نمیشد. ایزوسیاناتها، پلیالها، رزینهای پلیاتیلن، الاستومرها، گلایکولها، آمینها و مواد مورد استفاده در صنعت پلییورتان، بخشی از سبد تولید این مجموعه را تشکیل میدهند.
صداره همچنین نخستین مجتمع شیمیایی در عربستان است که علاوه بر اتان، از مایعات پالایشگاهی مانند نفتا و بنزین طبیعی بهعنوان خوراک استفاده میکند. این انعطاف به مجتمع اجازه میدهد محصولات متنوعتری نسبت به واحدهای متکی به گاز تولید کند.
حلقه اتصال پتروشیمی به کارخانه نهایی
در مجاورت صداره، پارک تخصصی پلاسکم در مساحتی بیش از ۱۲ کیلومترمربع ساخته شده است. این پارک به صنایع شیمیایی و تبدیلی اختصاص دارد و قرار است مواد تولیدشده در مجتمعهای بالادستی را به کالاهای با ارزش افزوده بیشتر تبدیل کند.
پلاسکم شامل دو بخش اصلی است: پارک شیمیایی برای واحدهای دارای واکنشهای فرایندی و پارک تبدیلی برای کارخانههایی که مواد پلیمری و شیمیایی را به محصول نهایی تبدیل میکنند. زمین صنعتی، جاده، خطوط انتقال، برق، آب، یوتیلیتی و مسیرهای لولهگذاری از قبل در اختیار سرمایهگذاران قرار میگیرد.
این منطقه تنها پارک صنعتی خاورمیانه معرفی شده است که سرمایهگذاران آن میتوانند اتیلناکساید و پروپیلناکساید را از طریق خطوط لوله اختصاصی دریافت کنند. سامانه انتقال این دو ماده در سال ۲۰۲۲ به بهرهبرداری رسید.
محصولات این پارک میتوانند در صنایع خودرو، ساختمان، لوازم خانگی، تجهیزات پزشکی، بستهبندی، رنگ و پوشش، شوینده، مبلمان، عایق، تصفیه آب و مواد شیمیایی مورد استفاده در صنعت نفت و گاز مصرف شوند. هدف عربستان از توسعه پلاسکم، عبور از صادرات مواد خام و نیمهخام و رسیدن به محصولاتی با حاشیه سود بالاتر است.
بندری با ظرفیت ۷۰ میلیون تن
بندر صنعتی ملک فهد، دروازه صادراتی الجبیل است. این بندر ۳۴ اسکله، ۵ پایانه تخصصی و ظرفیت اسمی جابهجایی حدود ۷۰ میلیون تن کالا در سال دارد. مساحت آن حدود ۶.۸ کیلومترمربع اعلام شده است.
پایانههای بندر برای بارگیری محصولات نفتی و پتروشیمی، محمولههای فله، تجهیزات صنعتی و کالاهای عمومی طراحی شدهاند. عمق کانال دسترسی نیز حدود ۱۳.۷ متر است و امکان پذیرش کشتیهای بزرگ را فراهم میکند.
بیش از ۱۰۰ نوع محصول پتروشیمی و صنعتی از این بندر عبور میکند؛ از پلیمرها و مواد شیمیایی گرفته تا کود، گوگرد و کک نفتی. نزدیکی کارخانهها به اسکلهها، هزینه انتقال زمینی را کاهش داده و صادرات مستقیم محصولات را ممکن کرده است.
نیروگاه ۲۷۴۵ مگاواتی و روزانه ۸۰۰ هزار مترمکعب آب
فعالیت چنین مجموعهای بدون تأمین پایدار برق و آب امکانپذیر نیست. نیروگاه یکپارچه آب و برق الجبیل، ظرفیت تولید ۲۷۴۵ مگاوات برق و شیرینسازی ۸۰۰ هزار مترمکعب آب در روز را دارد.
این مجموعه از چهار بلوک تولید برق تشکیل شده و هر بلوک دارای سه توربین گازی و یک توربین بخار است. بخش آبشیرینکن نیز ۲۷ واحد تقطیر چندمرحلهای دارد. بخشی از آب و برق تولیدی مستقیماً در صنایع مصرف میشود و بخشی دیگر به شبکه شهری و منطقهای میرسد.
تأمین متمرکز برق، آب صنعتی، بخار و گازهای مورد نیاز کارخانهها، نیاز شرکتها به احداث تأسیسات مستقل را کاهش میدهد. همین زیرساخت مشترک، زمان ساخت پروژههای جدید و هزینه اولیه سرمایهگذاران را پایین میآورد.
الگوی عربستان برای تکمیل زنجیره پتروشیمی
قدرت الجبیل فقط در وسعت یا تعداد کارخانههای آن خلاصه نمیشود. عربستان در این منطقه خوراک، پالایشگاه، پتروشیمی، صنایع تبدیلی، بندر، نیروگاه، آبشیرینکن و شهر مسکونی را در یک ساختار مدیریتی واحد کنار یکدیگر قرار داده است.
آرامکو جریان خوراک و سرمایه را تأمین میکند؛ سابک و شرکای خارجی فناوری و بازار فروش را در اختیار دارند؛ کمیسیون سلطنتی نیز زمین و زیرساخت آماده تحویل میدهد. نتیجه، شهری صنعتی است که مواد اولیه را در داخل همان منطقه به دهها محصول واسطهای و نهایی تبدیل میکند.
الجبیل نشان میدهد مزیت پتروشیمی فقط داشتن نفت و گاز نیست. دسترسی پایدار به خوراک باید با زیرساخت مشترک، بندر تخصصی، صنایع پاییندستی و بازار صادراتی پیوند بخورد. عربستان با همین الگو، الجبیل را از یک ساحل کمجمعیت به یکی از مهمترین مراکز پالایشی و پتروشیمی جهان تبدیل کرده است.
