پادکست The Chemical Show Liveبا عنوان ۲۰۲۶ Chemical Market Outlook با اولیویه ماریناد(مدیر اجرایی تحقیقات شیمیایی در S&P Global با تمرکز بر متانول و اقتصاد چرخشی) و پوجا جین (کارشناس ارشد بینش بازار در حوزه پلیمرها و پلاستیک‌ها) درباره جشم انداز صنعت پتروشیمی به گفتگو پرداخت.

به گزارش خبرگزاری پتروشیمی‌ ایران (ایپنا)، در حالی که شاخص‌های کلان اقتصادی جهان از تداوم رشد ملایم در سال ۲۰۲۶ حکایت دارند، صنعت پتروشیمی با واقعیتی به‌مراتب پیچیده‌تر و چالش‌برانگیزتر مواجه است. مازاد گسترده ظرفیت، تضعیف تقاضا در بخش‌های مصرف‌کننده اصلی، بازآرایی روابط تجاری و افزایش مداخله دولت‌ها، قواعد سنتی بازار را برهم زده و صنعت را وارد مرحله‌ای از تطبیق ساختاری کرده است.

این تحلیل که بر پایه دیدگاه‌های کارشناسان مؤسسه S&P Global در برنامه The Chemical Show Live تدوین شده، نشان می‌دهد چرا فاصله‌ای معنادار میان ثبات ظاهری اقتصاد جهانی و ضعف عمیق بازارهای پتروشیمی شکل گرفته است. همچنین در این تحلیل، چشم‌انداز پلیمرها، متانول، سرمایه‌گذاری‌های منطقه‌ای و آینده اقتصاد چرخشی بررسی می‌شود؛ مسائلی که مسیر صنعت پتروشیمی را در سال‌های پیش‌رو تعیین خواهند کرد.

خانم ویکتوریا مایر در آخرین قسمت از پادکست The Chemical Show Liveبا عنوان ۲۰۲۶ Chemical Market Outlook با اولیویه ماریناد(مدیر اجرایی تحقیقات شیمیایی در S&P Global با تمرکز بر متانول و اقتصاد چرخشی) و پوجا جین (کارشناس ارشد بینش بازار در حوزه پلیمرها و پلاستیک‌ها) به گفتگو نشست.

این گفت‌وگو، بازتاب‌دهنده تحلیل‌های مؤسسه S&P Global از شرایط کلان اقتصادی، ساختار بازارهای شیمیایی و پتروشیمیایی، و روندهای راهبردی پیش‌روی صنعت در سال ۲۰۲۶ است.
چشم‌انداز کلان اقتصادی و نسبت آن با صنعت پتروشیمی

صنعت شیمیایی و پتروشیمی، بیش از بسیاری از صنایع دیگر، به شرایط کلان اقتصادی گره خورده است. این صنعت از یک سو به‌عنوان پیشران رشد اقتصادی در زنجیره‌های بالادستی و پایین‌دستی عمل می‌کند و از سوی دیگر، به شدت به سطح فعالیت در بخش‌هایی چون ساخت‌وساز، خودروسازی و کالاهای مصرفی وابسته است.

بر اساس ارزیابی S&P Global، سال ۲۰۲۵ علی‌رغم تنش‌های ژئوپلیتیکی، بی‌ثباتی‌های تجاری و نااطمینانی‌های سیاسی، سالی نسبتاً تاب‌آور برای اقتصاد جهانی بوده است. چین رشدی در حدود ۵ درصد را ثبت کرده، ایالات متحده رشد ۲.۵ تا ۲.۷ درصدی را حفظ کرده و اروپا نیز فراتر از انتظارات بدبینانه‌ی گذشته خود عمل کرده است.
با این حال، افق ۲۰۲۶ نه نویددهنده یک جهش اقتصادی است و نه بیانگر یک سقوط شدید. رشد اقتصادی جهانی در محدوده ۲.۷ تا ۲.۸ درصد پیش‌بینی می‌شود؛ رشدی که با کندی نسبی در چین و اروپا و تداوم تاب‌آوری در اقتصاد آمریکا همراه خواهد بود. نکته کلیدی در این چشم‌انداز، نه خود ارقام رشد، بلکه سطح بالای عدم قطعیت و نوسان‌پذیری است. فضای اقتصادی جهانی بیش از آنکه دارای جهت‌گیری مشخص صعودی یا نزولی باشد، در وضعیت تعلیق و تردید قرار دارد.

شکاف میان شاخص‌های کلان و واقعیت بازارهای شیمیایی

یکی از محورهای مهم بحث، وجود شکاف میان عملکرد ظاهراً قابل قبول اقتصاد کلان و احساس ضعف عمیق در بازارهای شیمیایی است. فعالان صنعت پتروشیمی به‌طور گسترده بدبین هستند و این بدبینی تصادفی نیست.

دلیل اصلی این شکاف آن است که محرک‌های اصلی تقاضای مواد شیمیایی—یعنی ساخت‌وساز، خودروسازی و مصرف‌کننده نهایی—عملکردیبه‌مراتبضعیف‌ترازرشدکلی اقتصاددارند.

• بخش ساخت‌وساز در چین و اروپا همچنان در رکود به سر می‌برد و در آمریکا نیز نشانه‌های کاهش شتاب دیده می‌شود.

• صنعت خودرو تحت فشار هم‌زمان تعرفه‌ها، افزایش هزینه مواد اولیه و ابهام در مسیر گذار به خودروهای برقی قرار دارد.

در چنین شرایطی، حتی اگر اقتصاد کلان رشد کند، این رشد الزاماً به افزایش تقاضای شیمیایی منجر نمی‌شود. افزون بر این، بخش قابل توجهی از مشکلات صنعت، ریشه در سمت عرضه دارد؛ یعنی ظرفیت‌های مازاد گسترده‌ای که طی سال‌های گذشته ایجاد شده و اکنون بازار را اشباع کرده است.

۲۰۲۶؛ سال تثبیت شوک‌های ساختاری و نه بازگشت به «قواعد قدیمی»

از منظر بازار پلیمرها و پلاستیک‌ها، سال ۲۰۲۶ نقطه‌ای عادی در چرخه‌های سنتی نیست. پوجا جین تأکید می‌کند که این سال را نمی‌توان با منطق «رکود–بهبود»کلاسیک تحلیل کرد. بلکه صنعت درحال نگاه به قواعدی جدید است که دو ویژگی اصلی دارند: بازآرایی روابط تجاری جهانی و افزایش مداخله دولت‌ها در بازار

موج تعرفه‌ها و تغییرات سیاست تجاری—به‌ویژه میان آمریکاوچین—اعتمادرادرکل زنجیره ارزش پلاستیک‌هاتضعیف کرده است. باتوجه به حجم عظیم تجارت میان این دواقتصاد، هر اختلالی در روابط آن‌ها اثرات جهانی بر خوراک‌ها، رزین‌ها و محصولات پایین‌دستی دارد.در نتیجه، انتظار می‌رود کشورها در سال ۲۰۲۶ نگاه درون‌گراتری اتخاذ کنند، به دنبال ائتلاف‌های منطقه‌ای جدید بروند و توافق‌های تجارت آزاد تازه‌ای، به‌ویژه در آسیا-اقیانوسیه، شکل گیرد. این روند به معنای پایان جهانی‌سازی یکنواخت و حرکت به سمت بلوک‌های تجاری منطقه‌ای است.

از طرفی دولت‌ها بیش از گذشته در بازار مداخله می‌کنند: از حمایت‌های مالی و سیاست‌های تحریک تقاضا گرفته تا عقلانی‌سازی ظرفیت‌ها و حمایت از تولیدکنندگان داخلی. نمونه‌هایی از این رویکرد در کره جنوبی، هند و سایر اقتصادهای آسیایی دیده می‌شود. پیامد این روند آن است که بازارها دیگر صرفاً بر اساس منطق عرضه و تقاضای آزاد عمل نمی‌کنند.

واکنش شرکت‌ها: از انکار تا عقلانی‌سازی دائمی

رفتار شرکت‌های پتروشیمی در مواجهه با این شرایط، خود گویای عمق بحران ساختاری است. ابتدا، بسیاری از بازیگران رکود را موقتی تلقی کردند و با تعطیلی‌های کوتاه‌مدت یا کاهش تولید واکنش نشان دادند. اما اکنون، پذیرش واقعیت مازاد عرضه بلندمدت در حال گسترش است.

این پذیرش به اقدامات ساختاری منجر شده است:تعطیلی دائمی دارایی‌های ناکارآمد، بهینه‌سازی خوراک، به‌ویژه افزایش مصرف اتان در کراکرها در آسیا و تلاش برای دریافت حمایت‌های تعرفه‌ای و مقرراتی از دولت‌ها. هرچند اتان‌محور شدن می‌تواند حاشیه سود را بهبود دهد، اما وابستگی به اتان آمریکا خود ریسک ژئوپلیتیکی و لجستیکی جدیدی ایجاد می‌کند.

ریشه‌های مازاد عرضه جهانی؛ نقش محوری چین

اگرچه مازاد عرضه پدیده‌ای جهانی است، اما ریشه اصلی آن در چین قرار دارد. برخلاف تصور رایج که تمرکز را بر کراکرهای نفتا یا واحدهای PDH می‌گذارد، مسئله اصلی ظهور ابرپروژه‌های پالایش–پتروشیمییکپارچه است. این مجتمع‌ها کل زنجیره ارزش را به‌طور هم‌زمان گسترش می‌دهند و ظرفیت عظیمی را در چندین پلیمر به بازار تزریق می‌کنند.

نتیجه این روند، حرکت سریع چین به سمت خودکفایی است. در محصولاتی مانند پلی‌پروپیلن، پلی‌استایرن و ABS، شکاف واردات و صادرات عملاً بسته شده و حتی تبدیل چین به صادرکننده خالص برخی پلیمرهای کالایی دور از انتظار نیست. این تحول، فشار رقابتی شدیدی بر تولیدکنندگان سایر مناطق وارد می‌کند.

چشم‌انداز سرمایه‌گذاری منطقه‌ای در پتروشیمی

با وجود شرایط دشوار فعلی، تقاضای بلندمدت پلیمرها همچنان رو به رشد ارزیابی می‌شود. بنابراین، سرمایه‌گذاری کاملاً متوقف نخواهد شد، بلکه به‌شدت منطقه‌محور و گزینشی خواهد بود:

• آمریکای شمالی و خاورمیانه: به دلیل مزیت خوراک، به سرمایه‌گذاری ادامه می‌دهند، عمدتاً با هدف صادرات به مناطق رشد مانند هند و جنوب شرق آسیا.
• چین: سرمایه‌گذاری را ادامه می‌دهد، اما با تمرکز بر تأمین تقاضای داخلی و از طریق بازیگران محلی یا مشارکت‌های مشترک.
• اروپا و بخش‌هایی از شمال شرق آسیا: به‌دلیل فقدان مزیت خوراک و رشد تقاضا، بیشتر شاهد ادغام و تعطیلی خواهند بود تا سرمایه‌گذاری جدید.

متانول؛ بازاری متفاوت با تاب‌آوری نسبی

بازار متانول در صنعت پتروشیمی وضعیت متفاوتی نسبت به سایر زنجیره‌ها دارد؛ زیرا عمدتاً گازپایه است و از گاز طبیعی تولید می‌شود. این ویژگی موجب می‌شود تا شرایط اقتصادی و ساختاری آن مسیر متفاوتی را دنبال کند. طبق تحلیل‌های ارائه‌شده، صنعت متانول در شرایط کنونی عملکرد ضعیفی دارد اما نسبت به بسیاری از بخش‌های دیگر صنعت شیمیایی تاب‌آوری بیشتری نشان می‌دهد. دلیل این تفاوت، مازاد ظرفیت کمتر و تنوع کاربردهای متانول است که فشار بر قیمت‌ها و حاشیه سود را نسبت به دیگر محصولات کاهش می‌دهد.

تقاضای متانول به چندین مسیر کلیدی وابسته است. کاربردهای سنتی شامل تولید فرمالدهید، اسید استیک و دیگر واسطه‌های شیمیایی است که در صنایع ساخت‌وساز، رزین، چسب و تخته‌الواح مصرف می‌شوند. مسیر Methanol to Olefins (MTO) نیز در چین و سایر بازارهای آسیایی سهم قابل‌توجهی در مصرف متانول دارد و به‌عنوان خوراک اتیلن و پروپیلن عمل می‌کند. علاوه بر این، متانول در بخش‌های انرژی‌محور مانند افزودن به بنزین (MTBE)، سوخت‌های زیستی و جایگزین‌های پاک‌تر سوخت‌ها کاربرد دارد و این امر موجب تنوع و استحکام نسبی بازار می‌شود.

قیمت جهانی نفت خام نیز عامل تأثیرگذاری بر بازار متانول است. پیش‌بینی می‌شود که قیمت پایین نفت خام تا ۲۰۲۶ ادامه یابد و این موضوع به‌طور غیرمستقیم تقاضای متانول را، به ویژه در کاربردهای سوختی، کاهش دهد. ضعف بخش‌های مرتبط با اُلفین‌ها نیز مصرف متانول در مسیر MTO را محدود می‌کند، زیرا کاهش ارزش اتیلن و پروپیلن منجر به کاهش فعالیت واحدهای MTO می‌شود.

علاوه بر عوامل اقتصادی، ژئوپلیتیک و فشارهای بین‌المللی نقش مهمی در شکل‌دهی به بازار متانول دارد. ایران و ونزوئلا از تولیدکنندگان و صادرکنندگان مهم متانول هستند و اختلالات تولید یا محدودیت‌های صادراتی در این کشورها، عرضه جهانی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در عمل، محدودیت‌های عرضه در این کشورها به حفظ یا افزایش قیمت‌ها کمک می‌کند و به مقاوم‌تر شدن بازار متانول نسبت به دیگر بخش‌های پتروشیمی منجر می‌شود.

با وجود فشارهای کوتاه‌مدت، چشم‌انداز بلندمدت متانول روشن است. پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که بازار جهانی تا دهه آینده رشد مستمر خواهد داشت، ناشی از تقاضای مداوم در صنایع شیمیایی، کاربردهای انرژی‌محور و افزایش مصرف در مناطق در حال توسعه، به ویژه آسیا و خاورمیانه. این عوامل، متانول را به بازاری نسبتاً مقاوم و استراتژیک تبدیل کرده‌اند که علی‌رغم فشارهای کوتاه‌مدت بر دیگر بخش‌های پتروشیمی، همچنان ظرفیت رشد و اهمیت جهانی خود را حفظ خواهد کرد.

پلاستیک: مازاد عرضه و چالش‌های ساختاری

بازار پلاستیک در سال ۲۰۲۶ وارد مرحله‌ای از کف چرخه‌ای (Cyclical Bottomدر تحلیل‌های اقتصادی و صنعتی به پایین‌ترین نقطه یک چرخه تجاری یا چرخه صنعت اشاره دارد.) و مازاد عرضه گسترده شده است. به گفته کارشناسان، نرخ بهره‌برداری از واحدهای پلی‌اولفین، از جمله پلی‌اتیلن و پلی‌پروپیلن، به سطحی پایین‌تر از ۷۷ درصد سقوط خواهد کرد و همزمان قیمت‌ها نیز در پی کاهش مستمر قیمت نفت خام، به پایین‌ترین حد خود خواهند رسید. این وضعیت، مکانیزم سنتی حاشیه سود را از کار می‌اندازد، به‌طوری‌که کاهش هزینه خوراک دیگر به افزایش سود تولیدکنندگان منجر نمی‌شود و به‌صورت مستقیم باعث کاهش قیمت محصول نهایی می‌گردد. چنین پدیده‌ای در اکثر خانواده‌های پلیمری از جمله پلی‌اولفین‌ها، استایرن‌ها و پلی‌کربنات‌ها مشاهده می‌شود و عملاً نشان‌دهنده فشار شدید عرضه و ناکارآمدی مکانیزم‌های بازار سنتی است.

یکی از ویژگی‌های متمایز بازار پلاستیک در چین، سرمایه‌گذاری‌های کلان و مجتمع‌های یکپارچه پتروشیمی-نفت‌خام است. این پروژه‌ها نه تنها بر واحدهای کراکر ناپتا یا PDH تأثیر گذاشته‌اند، بلکه زنجیره ارزش کامل پلیمرها را در بر گرفته‌اند و ظرفیت تولید را به‌طور همزمان در چندین محصول گسترش داده‌اند. هدف چین از این سرمایه‌گذاری‌ها دستیابی به خودکفایی در تولید پلیمرهای اصلی است و در بسیاری از محصولات مانند پلی‌پروپیلن، پلی‌استایرن و ABS، شکاف بین واردات و صادرات عملاً بسته شده است. به همین دلیل، انتظار می‌رود که چین به‌زودی به یک صادرکننده خالص پلیمرهای کالایی تبدیل شود و چشم‌انداز بازار جهانی تحت تأثیر این تغییرات بنیادی قرار گیرد.

پایداری و اقتصاد چرخشی: کاهش شتاب و ضرورت نوآوری

در حوزه پایداری و اقتصاد چرخشی، شتاب صنعت در مقایسه با سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۲ کاهش چشمگیری یافته است. دلیل اصلی این روند، مازاد عرضه و قیمت پایین پلیمرهای بکر است که شرایط اقتصادی پروژه‌های بازیافت و استفاده مجدد را دشوار کرده است. به گفته کارشناسان، مقررات مرتبط با بازیافت و محتوای بازیافتی در اروپا پیشرفته‌تر است، اما چارچوبی جامع که هم عرضه و هم تقاضا را به‌طور همزمان حمایت کند، هنوز شکل نگرفته و حتی در برخی مناطق، روندها به عقب بازگشته‌اند. در سایر مناطق جهان، عقب‌ماندگی در هر دو بعد عرضه و تقاضا مشهود است و بسیاری از پروژه‌های اعلام‌شده یا متوقف شده‌اند یا به‌کندی پیش می‌روند.

با این حال، پروژه‌های با ارزش بالا و استراتژیک هنوز ادامه دارند و برخی شرکت‌ها در پس‌زمینه آماده‌اند تا با آغاز موج بعدی مقررات، فعالیت‌های خود را گسترش دهند. با وجود این، کارشناسان هشدار می‌دهند که اگر تولیدکنندگان بزرگ پلیمر نتوانند راهکارهای مقیاس‌پذیر و اقتصادی برای برآورده کردن اهداف محتوای بازیافتی برندها ارائه دهند، ممکن است مشتریان بزرگ به سمت جایگزینی مواد یا بازطراحی بسته‌بندی‌ها حرکت کنند. برندها طی پنج سال گذشته مصرف پلاستیک ویرجین را حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد کاهش داده‌اند و این کاهش می‌تواند تهدید ساختاری بلندمدت برای تولیدکنندگان پلیمر باشد، مگر اینکه نوآوری‌ها با سرعتی مطابق خواست مشتریان توسعه یابند.

به این ترتیب، ترکیب فشارهای عرضه، کاهش قیمت‌ها، تغییرات سیاستی و انتظار بازار برای نوآوری‌های سریع، نشان می‌دهد که صنعت پلاستیک در ۲۰۲۶ وارد مرحله‌ای از تطبیق ساختاری و بازتعریف رقابت شده است. شرکت‌ها تنها با تمرکز بر بهینه‌سازی زنجیره ارزش، سرمایه‌گذاری‌های هدفمند و توسعه راهکارهای پایدار خواهند توانست در این محیط پرچالش باقی بمانند.

جمع‌بندی

صنعت پتروشیمی در آستانه ۲۰۲۶ نه با یک بحران چرخه‌ای ساده، بلکه با یک دگرگونی ساختاری روبه‌روست. ثبات نسبی اقتصاد کلان نمی‌تواند مازاد عرضه، تجزیه تجارت جهانی، مداخلات دولتی و فشارهای پایداری را خنثی کند. شرکت‌هایی که بتوانند دارایی‌های خود را عقلانی‌سازی کنند، خوراک و بازار را هم‌زمان مدیریت کنند و انعطاف‌پذیری عملیاتی بالایی داشته باشند، شانس بقا و رشد خواهند داشت. سایرین، ناگزیر از صحنه رقابت حذف خواهند شد.